Εισαγωγή στο Ελεύθερο Λογισμικό, Ελεύθερη Κοινωνία: Τα επίλεκτα δοκίμια του Richard M. Stallman

από τον Lawrence Lessig ^[*]

Κάθε γενιά έχει τον φιλόσοφό της—ένα συγγραφέα ή ένα καλλιτέχνη που αιχμαλωτίζει τη φαντασία μιας εποχής. Μερικές φορές εκείνοι οι φιλόσοφοι αναγνωρίζονται ως τέτοιοι· συχνά χρειάζονται γενιές πριν η σύνδεση γίνει πραγματικότητα. Αλλά αναγνωρισμένοι ή όχι, μια εποχή σημαδεύεται από τους ανθρώπους που μιλάνε τα ιδανικά της, είτε στον ψίθυρο ενός ποιήματος, είτε στην έκρηξη ενός πολιτικού κινήματος.

Η γενιά μας έχει έναν φιλόσοφο. Δεν είναι καλλιτέχνης, ή επαγγελματίας συγγραφέας. Είναι ένας προγραμματιστής. Ο Richard Stallman ξεκίνησε την εργασία του στα εργαστήρια του MIT, ως ένας προγραμματιστής και αρχιτέκτονας αναπτύσσοντας λογισμικό λειτουργικών συστημάτων. Έχει χτίσει την καριέρα του σε μια σκηνή της δημόσιας ζωής, ως ένας προγραμματιστής και ένας αρχιτέκτονας ιδρύοντας ένα κίνημα για ελευθερία σε έναν κόσμο που αυξανόμενα καθορίζεται από “κώδικα.”

Ο “κώδικας” είναι η τεχνολογία που κάνει τους υπολογιστές να λειτουργούν. Είτε εγγεγραμμένος στο λογισμικό είτε ενσωματωμένος στο υλισμικό, είναι η συλλογή οδηγιών, αρχικά γραμμένων σε λέξεις, που καθοδηγεί τη λειτουργικότητα των μηχανών. Αυτές οι μηχανές—υπολογιστές—καθορίζουν και ελέγχουν τη ζωή μας με αυξανόμενο ρυθμό. Προσδιορίζουν πως συνδέονται τα τηλέφωνα και τι εκτελείται στην τηλεόραση. Αποφασίζουν αν μπορεί να ρεύσει ένα βίντεο διαμέσου μιας ευρυζωνικής σύνδεσης σε έναν υπολογιστή. Ελέγχουν τι αναφέρει ένας υπολογιστής πίσω στους κατασκευαστές του. Αυτές οι μηχανές μας λειτουργούν. Ο κώδικας λειτουργεί αυτές τις μηχανές.

Τι έλεγχο θα έπρεπε να έχουμε επάνω σε αυτόν τον κώδικα; Ποια κατανόηση; Ποια ελευθερία θα έπρεπε να είναι εκεί ώστε να ταιριάζει με τον έλεγχο που επιτρέπει; Ποια εξουσία;

Αυτές οι ερωτήσεις ήταν η πρόκληση της ζωής του Stallman. Διαμέσου των έργων του και των λέξεών του, μας ώθησε να δούμε τη σπουδαιότητα του να διατηρήσουμε τον κώδικα “ελεύθερο.” Όχι ελεύθερο με την έννοια ότι οι συγγραφείς κώδικα δεν αμείβονται, αλλά ελεύθερο με την έννοια ότι ο έλεγχος που χτίζουν οι συγγραφείς κώδικα θα είναι διάφανος σε όλους, και ότι ο καθένας έχει το δικαίωμα να πάρει αυτόν τον έλεγχο και να τον τροποποιήσει όπως αυτός ή αυτή θεωρεί κατάλληλο. Αυτό είναι το “ελεύθερο λογισμικό”· το “ελεύθερο λογισμικό” είναι μια απάντηση σε ένα κόσμο χτισμένο από κώδικα.

“Ελεύθερο.” Ο Stallman θρηνεί την αμφισημία του δικού του όρου. Δεν υπάρχει τίποτα να θρηνήσετε. Τα αινίγματα εξαναγκάζουν τον κόσμο να σκεφτεί και αυτός ο όρος “ελεύθερο” κάνει αυτή την αινιγματική δουλειά αρκετά καλά. Στα σύγχρονα αμερικανικά αυτιά, το “ελεύθερο λογισμικό” ακούγεται ουτοπικό, αδύνατο. Τίποτα, ούτε ακόμη ένα γεύμα, δεν είναι ελεύθερο. Πως θα μπορούσε οι πιο σημαντικές λέξεις που κάνουν να λειτουργούν οι πιο κρίσιμες μηχανές που λειτουργούν τον κόσμο να είναι “ελεύθερες”; Πως θα μπορούσε μια λογική κοινωνία να επιδιώξει ένα τέτοιο ιδανικό;

Κι όμως το παράξενο κουδούνισμα της λέξης “ελεύθερο” είναι μια λειτουργία δική μας, όχι του όρου. Το “ελεύθερο” έχει διαφορετικά νοήματα, μόνο ένα εκ των οποίων αναφέρεται στην “τιμή.” Ένα πολύ πιο θεμελιώδες νόημα του “ελεύθερου” είναι το “ελεύθερο,” λέει ο Stallman, στον όρο “ελεύθερος λόγος,” ή πιθανώς καλύτερα στον όρο “ελεύθερη εργασία.” Όχι ελεύθερο όπως στο ανέξοδο, αλλά ελεύθερο όπως στο περιορισμένο στον έλεγχό του από άλλους. Το ελεύθερο λογισμικό είναι έλεγχος που είναι διαφανής, και ανοιχτός στο να αλλάξει. Ο σκοπός του “κινήματος ελεύθερου λογισμικού” του Stallman είναι να κάνει όσο περισσότερο κώδικα μπορεί διάφανο, και υποκείμενο στην αλλαγή, με το να τον καταστήσει “ελεύθερο.”

Ο μηχανισμός αυτής της μεταποίησης είναι ένα εξαιρετικά έξυπνο επινόημα που ονομάζεται “copyleft” υλοποιούμενο μέσω μιας άδειας που ονομάζεται GPL. Χρησιμοποιώντας τη δύναμη του νόμου περί πνευματικών δικαιωμάτων, το “ελεύθερο λογισμικό” όχι μόνο διασφαλίζει ότι παραμένει ανοιχτό και υποκείμενο σε αλλαγή, αλλά και ότι άλλο λογισμικό που παίρνει και χρησιμοποιεί “ελεύθερο λογισμικό” (και αυτό τεχνικά μετράει ως ένα “παράγωγο έργο”) πρέπει επίσης να είναι ελεύθερο. Εάν χρησιμοποιείτε και προσαρμόζετε ένα ελεύθερο πρόγραμμα λογισμικού, και στη συνέχεια δημοσιεύσετε αυτήν την προσαρμοσμένη έκδοση στο κοινό, η δημοσιευμένη έκδοση πρέπει να είναι εξίσου ελεύθερη όσο και η έκδοση από την οποία προσαρμόστηκε. Πρέπει να είναι, διαφορετικά θα παραβιαστεί ο νόμος περί πνευματικών δικαιωμάτων.

Το “ελεύθερο λογισμικό,” όπως οι ελεύθερες κοινωνίες, έχει τους εχθρούς του. Η Microsoft έχει κηρύξει πόλεμο κατά της GPL, προειδοποιώντας όποιον ακούσει ότι η GPL είναι μια “επικίνδυνη” άδεια. Οι κίνδυνοι που κατονομάζει, ωστόσο, είναι σε μεγάλο βαθμό απατηλοί. Άλλοι αντιτίθενται στον “εξαναγκασμό” στην επιμονή της GPL ότι οι τροποποιημένες εκδόσεις είναι επίσης ελεύθερες. Αλλά μια συνθήκη δεν είναι εξαναγκασμός. Αν δεν αποτελεί εξαναγκασμό για τη Microsoft να αρνείται να επιτρέψει στους χρήστες να διανέμουν τροποποιημένες εκδόσεις του προϊόντος της Office χωρίς να της καταβάλουν (πιθανώς) εκατομμύρια, τότε δεν είναι εξαναγκασμός όταν η GPL επιμένει ότι οι τροποποιημένες εκδόσεις του ελεύθερου λογισμικού είναι επίσης ελεύθερες.

Κι έπειτα υπάρχουν εκείνοι που αποκαλούν το μήνυμα του Stallman πολύ ακραίο. Αλλά δεν είναι ακραίο. Πράγματι, με μια προφανή έννοια, το έργο του Stallman είναι μια απλή μετάφραση των ελευθεριών που η παράδοσή μας δημιούργησε στον κόσμο πριν τον κώδικα. Το “ελεύθερο λογισμικό” θα εξασφάλιζε ότι ο κυβερνώμενος από κώδικα κόσμος είναι τόσο “ελεύθερος” όσο η παράδοσή μας που έχτισε τον κόσμο πριν από τον κώδικα.

Για παράδειγμα: Μια “ελεύθερη κοινωνία” ρυθμίζεται από το νόμο. Υπάρχουν όμως όρια που θέτει κάθε ελεύθερη κοινωνία σε αυτή τη ρύθμιση μέσω του νόμου: Καμία κοινωνία που θα κρατούσε τους νόμους της μυστικούς δεν θα μπορούσε ποτέ να χαρακτηριστεί ελεύθερη. Καμία κυβέρνηση που θα έκρυβε τους κανονισμούς της από τους ρυθμιζόμενους δεν θα μπορούσε ποτέ να σταθεί στην παράδοσή μας. Ο νόμος ελέγχει. Αλλά το κάνει αυτό δίκαια μόνο όταν είναι ορατός. Και ο νόμος είναι ορατός μόνο όταν οι όροι του είναι γνωστοί και ελέγξιμοι από εκείνους που ρυθμίζει ή από τους εκπροσώπους αυτών που ρυθμίζει (δικηγόροι, νομοθετικά σώματα).

Αυτή η κατάσταση στο νόμο εκτείνεται πέρα ​​από το έργο της νομοθετικής εξουσίας. Σκεφτείτε την πρακτική της δικηγορίας στα αμερικανικά δικαστήρια. Οι δικηγόροι προσλαμβάνονται από τους πελάτες τους για να προωθήσουν τα συμφέροντα των πελατών τους. Μερικές φορές αυτό το συμφέρον προωθείται μέσω δίκης. Κατά τη διάρκεια αυτής της δίκης, οι δικηγόροι συντάσσουν υπομνήματα. Αυτά τα υπομνήματα με τη σειρά τους επηρεάζουν τις γνωμοδοτήσεις που συντάσσονται από τους δικαστές. Αυτές οι γνωμοδοτήσεις αποφασίζουν ποιος κερδίζει μια συγκεκριμένη υπόθεση ή εάν ένας συγκεκριμένος νόμος μπορεί να είναι συμβατός με ένα σύνταγμα.

Όλο το υλικό σε αυτή τη διαδικασία είναι ελεύθερο με την έννοια που εννοεί ο Stallman. Τα νομικά υπομνήματα είναι ανοιχτά και ελεύθερα για χρήση από τους άλλους. Τα επιχειρήματα είναι διαφανή (που είναι διαφορετικό από το να λέμε ότι είναι καλά) και η συλλογιστική μπορεί να ληφθεί χωρίς την άδεια των αρχικών δικηγόρων. Οι απόψεις που διατυπώνουν μπορούν να παρατεθούν σε μεταγενέστερα υπομνήματα. Μπορούν να αντιγραφούν και να ενσωματωθούν σε ένα άλλο υπόμνημα ή γνώμη. Ο “πηγαίος κώδικας” για τον αμερικανικό νόμο είναι από σχεδιασμό, και από αρχής, ανοιχτός και ελεύθερος για τον καθένα να πάρει. Και οι δικηγόροι παίρνουν—γιατί αποτελεί μέτρο ενός σπουδαίου υπομνήματος το γεγονός ότι επιτυγχάνει τη δημιουργικότητά του μέσω της επαναχρησιμοποίησης αυτού που συνέβη προηγουμένως. Ο κώδικας είναι ελεύθερος· η δημιουργικότητα και μια οικονομία χτίζεται πάνω σε αυτό.

Αυτή η οικονομία του ελεύθερου κώδικα (και εδώ εννοώ τον ελεύθερο νομικό κώδικα) δεν λιμοκτονεί τους δικηγόρους. Τα δικηγορικά γραφεία έχουν αρκετό κίνητρο για να παράγουν εξαιρετικά υπομνήματα, παρόλο που το υλικό που αναπτύσσουν μπορεί να παρθεί και αντιγραφεί από οποιονδήποτε άλλον. Ο δικηγόρος είναι ένας τεχνίτης· το προϊόν του ή της είναι δημόσιο. Ωστόσο, η τέχνη δεν είναι φιλανθρωπία. Οι δικηγόροι πληρώνονται· το κοινό δεν απαιτεί τέτοια εργασία χωρίς αμοιβή. Αντίθετα, αυτή η οικονομία ακμάζει, με την μεταγενέστερη εργασία να προστίθεται στην προηγούμενη.

Θα μπορούσαμε να φανταστούμε μια νομική πρακτική που θα ήταν διαφορετική—συνοπτικές εκθέσεις και επιχειρήματα που θα κρατούνταν μυστικά· αποφάσεις που θα ανακοίνωναν ένα αποτέλεσμα αλλά όχι τη συλλογιστική. Νόμους που θα φυλάσσονταν από την αστυνομία αλλά δεν θα δημοσιεύονταν σε κανέναν άλλο. Κανονισμούς που θα λειτουργούσαν χωρίς να εξηγούν τον κανόνα τους.

Θα μπορούσαμε να φανταστούμε αυτή την κοινωνία, αλλά δεν θα μπορούσαμε να φανταστούμε να την αποκαλούμε “ελεύθερη.” Είτε τα κίνητρα σε μια τέτοια κοινωνία θα ήταν καλύτερα ή πιο αποτελεσματικά κατανεμημένα είτε όχι, μια τέτοια κοινωνία δεν θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ελεύθερη. Τα ιδανικά της ελευθερίας, της ζωής μέσα σε μια ελεύθερη κοινωνία, απαιτούν κάτι περισσότερο από αποτελεσματική εφαρμογή. Αντίθετα, η ειλικρίνεια και η διαφάνεια είναι οι περιορισμοί εντός των οποίων δομείται ένα νομικό σύστημα, όχι επιλογές που μπορούν να προστεθούν εάν βολεύουν τους ηγέτες. Η ζωή που κυβερνάται από κώδικα λογισμικού δεν θα έπρεπε να είναι λιγότερη.

Η συγγραφή κώδικα δεν είναι δικαστική διαμάχη. Είναι καλύτερη, πλουσιότερη, πιο παραγωγική. Αλλά ο νόμος είναι ένα προφανές παράδειγμα του πώς η δημιουργικότητα και τα κίνητρα δεν εξαρτώνται από τον τέλειο έλεγχο επάνω στα προϊόντα που δημιουργούνται. Όπως η τζαζ, τα μυθιστορήματα ή η αρχιτεκτονική, ο νόμος χτίζεται επάνω στο έργο που προηγήθηκε. Αυτή η προσθήκη και αλλαγή είναι αυτό που είναι πάντα η δημιουργικότητα. Και μια ελεύθερη κοινωνία είναι αυτή που διασφαλίζει ότι οι πιο σημαντικοί πόροι της παραμένουν ελεύθεροι με αυτή ακριβώς την έννοια.

Για πρώτη φορά, αυτό το βιβλίο συλλέγει τα γραπτά και τις διαλέξεις του Richard Stallman με έναν τρόπο που θα κάνει τη λεπτότητα και τη δύναμή τους ξεκάθαρες. Τα δοκίμια καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα, από τα πνευματικά δικαιώματα στην ιστορία του κινήματος ελεύθερου λογισμικού. Περιλαμβάνουν πολλά επιχειρήματα που δεν είναι ευρέως γνωστά, και ανάμεσα σε αυτά, μια ιδιαίτερα διορατική αφήγηση των αλλαγμένων περιστάσεων που καθιστούν ύποπτα τα πνευματικά δικαιώματα στον ψηφιακό κόσμο. Θα χρησιμεύσουν σαν μια πηγή για εκείνους που αναζητούν να καταλάβουν τη σκέψη αυτού του πιο ισχυρού άνδρα—ισχυρού στις ιδέες του, στο πάθος του, και στην ακεραιότητά του, ακόμη κι είναι ανίσχυρος με κάθε άλλο τρόπο. Θα εμπνεύσουν άλλους που θα πάρουν αυτές τις ιδέες και θα χτίσουν επάνω τους.

Δεν γνωρίζω καλά τον Stallman. Τον γνωρίζω αρκετά καλά ώστε να ξέρω ότι είναι ένας άνθρωπος που δύσκολα συμπαθεί κανείς. Είναι ενθουσιώδης, συχνά ανυπόμονος. Ο θυμός του μπορεί να ξεσπάσει προς έναν φίλο τόσο εύκολα όσο και προς έναν εχθρό. Είναι ασυμβίβαστος και επίμονος· υπομονετικός και στα δύο.

Ωστόσο, όταν ο κόσμος μας τελικά κατανοήσει τη δύναμη και τον κίνδυνο του κώδικα—όταν τελικά δει ότι ο κώδικας, όπως οι νόμοι ή όπως η κυβέρνηση, πρέπει να είναι διαφανής για να είναι ελεύθερος—τότε θα κοιτάξουμε πίσω σε αυτόν τον ασυμβίβαστο και επίμονο προγραμματιστή και θα αναγνωρίσουμε το όραμα για το οποίο αγωνίστηκε να κάνει πραγματικότητα: το όραμα ενός κόσμου όπου η ελευθερία και η γνώση επιβιώνουν του μεταγλωττιστή. Και θα δούμε ότι κανένας άνθρωπος, με τις πράξεις ή τα λόγια του, δεν έχει κάνει τόσα πολλά για να καταστήσει δυνατή την ελευθερία που θα μπορούσε να έχει αυτή η επόμενη κοινωνία.

Δεν έχουμε κερδίσει αυτή την ελευθερία ακόμη. Μπορεί κάλλιστα να αποτύχουμε στην εξασφάλισή της. Άλλα είτε πετύχουμε είτε αποτύχουμε, μέσα σε αυτά τα δοκίμια υπάρχει μια εικόνα του τι αυτή η ελευθερία θα μπορούσε να είναι. Και στη ζωή που παρήγαγε αυτά τα λόγια και έργα, υπάρχει έμπνευση για τον καθένα που θα πάλευε, όπως ο Stallman, για να δημιουργήσει αυτή την ελευθερία.