English [en]   العربية [ar]   български [bg]   català [ca]   Česky [cs]   Deutsch [de]   ελληνικά [el]   español [es]   فارسی [fa]   français [fr]   עברית [he]   hrvatski [hr]   Bahasa Indonesia [id]   italiano [it]   日本語 [ja]   한국어 [ko]   മലയാളം [ml]   Nederlands [nl]   polski [pl]   português do Brasil [pt-br]   română [ro]   русский [ru]   slovenščina [sl]   Shqip [sq]   српски [sr]   தமிழ் [ta]   Tagalog [tl]   українська [uk]   简体中文 [zh-cn]   繁體中文 [zh-tw]  

Meet the GNU contributors in person at the GNU Hackers' Meeting!

The 8th GNU Hackers' Meeting takes place in Munich, Germany from 15–17 August 2014. It spans three days, and comprises talks about new GNU programs, status of the GNU system and news from the free software community.

Register now to secure your place.

Ky është përkthim i një faqeje Anglisht në origjinal.

This translation may not reflect the changes made since 2014-04-04 in the English original. You should take a look at those changes. Please see the Translations README for information on maintaining translations of this article.

Linux-i dhe Sistemi GNU

nga Richard Stallman

Për më tepër të dhëna shihni dhe FAQ mbi GNU/Linux, dhe Pse GNU/Linux?

Mjaft përdorues kompjuteri xhirojnë përditë ndonjë version të modifikuar të sistemit GNU, pa e ditur. Përmes një kthese të veçantë të ngjarjeve, versioni i GNU-së që përdoret gjerësisht sot, shpesh thirret “Linux”, dhe mjaft nga përdoruesit e tij nuk janë të ndërgjegjshëm se në thelb bëhet fjalë për sistemin GNU, hartuar nga Projekti GNU.

Ka vërtet një Linux, dhe këta njerëz po e përdorin, por bëhet fjalë vetëm për një pjesë të sistemit që përdorin. Linux-i është kerneli: programi në sistem që shpërndan aftësitë e makinës te programet e tjera që xhironi. Kerneli është pjesë themelore e një sistemi operativ, por në vetvete i padobi; mund të marrë kuptim vetëm në kontekstin e një sistemi të plotë operativ. Linux-i përdoret normalisht i ndërthurur me sistemin operativ GNU: sistemi i plotë është në thelb GNU me Linux-in shtuar atij, ose GNU/Linux. Krejt të ashtuquajturat shpërndarje “Linux” janë përnjëmend GNU/Linux.

Mjaft përdorues nuk e kuptojnë ndryshimin mes kernelit, që është Linux-i, dhe krejt sistemit, çka edhe këtë e quajnë “Linux”. Përdorimi i dykuptimtë i emrit nuk ndihmon të kuptuarit nga ana e njerëzve. Këta përdorues shpesh mendojnë se Linus Torvalds-i zhvilloi krejt sistemin operativ më 1991, me pakëz ndihmë.

Programuesit përgjithësisht e dinë që Linux-i është një kernel. Por ngaqë dëgjojnë të quhet krejt sistemi “Linux” po ashtu, shpesh përfytyrojnë një historik që do të përligjte thirrjen e krejt sistemit sipas kernelit. Për shembull, ka plot që besojnë se sapo Linus Torvalds-i përfundoi së shkruari Linux-in, kernelin, përdoruesit e tij hodhën sytë përqark për ndonjë software tjetër të lirë që mund t'i përshtatej, dhe u doli se (pa ndonjë arsye të veçantë) shumica e gjërave të nevojshme për të ndërtuar një sistem të ngjashëm me Unix-in qenë gati që më parë.

Çka gjetën, nuk qe rastësi—qe sistemi jo-dhe-aq-i-plotësuar GNU. Software-i i lirë, i passhëm deri atëherë, i shkonte për shtat një sistemi të plotë, ngaqë Projekti GNU kish që më 1984 që punonte për një të tillë. Me Manifestin e GNU-së ne shpalosëm synimin e zhvillimit të një sistemi të lirë të ngjashëm me Unix-in, të quajtur GNU. Njoftimi Fillestar mbi Projektin GNU përvijon po ashtu disa nga planet origjinale për sistemin GNU. Në kohën që Linux-i zuri fill, GNU thuajse kish përfunduar.

Shumica e projekteve të software-it të lirë synojnë hartimin e një programi të veçantë për një punë të veçantë. Për shembull, Linus Torvalds-i i hyri shkrimit të një kerneli të ngjashëm me Unix-in (Linux); Donald Knuth-i i hyri shkrimit të një formatuesi tekstesh (TeX); Bob Scheifler-i i hyri zhvillimit të një sistemi dritaresh (Sistemi i Dritareve X). Është e kuptueshme të matet kontributi në këtë lloj projektesh sipas programeve që erdhën nga projektet.

Po të provonim të matnim kontributin e Projektit GNU me këtë rrugë, ç'do të na dilte? Një shitës CD-ROM-esh pa se në “shpërndarjen e tij Linux”, software-i GNU qe kontigjenti më i madh, me gati 28% të kodit burim gjithsej, dhe këtu përfshiheshin disa nga përbërësit më të rëndësishëm pa të cilët nuk mund të ketë sistem. Linux në vetvete qe rreth 3%. (Përpjesëtimet në 2008 qenë të ngjashëm: në depon “kryesore” të gNewSense-it, Linux kap 1.5% dhe paketat GNU zënë 15%.) Ndaj po qe se do të zgjidhnit një emër për sistemin, bazuar në atë se kush shkrojti programet e sistemit, zgjedhja e vetme më e përshtatshme do të ishte “GNU”.

Por kjo nuk është mënyra më e thellë për të parë çështjen. Projekti GNU nuk qe, as nuk është, një projekt për të hartuar paketa software-i specifik. Nuk qe projekt për hartimin e një përpiluesi, edhe pse e bëmë dhe këtë. Nuk qe projekt për të hartuar një përpunues tekstesh, edhe pse ndërtuam një të tillë. Projekti u hartua për të ndërtuar një sistem krejt të lirë të ngjashëm me Unix-in: GNU.

Mjaft vetë kanë dhënë kontribut të rëndësishëm për software-in e lirë te sistemi, dhe të tërë e meritojnë t'u jepet haka për software-in e tyre. Por shkaku pse është sistem i integruar—dhe jo thjesht një koleksion programesh të dobishme—është ngaqë Projekti GNU i hyri punës për të ndërtuar një të tillë. Hartuam një listë të programeve të domosdoshme për ndërtimin e një sistemi të plotë të lirë dhe, në mënyrë sistematike, gjetëm, shkrojtëm, ose gjetëm njerëz për shkrimin e gjithçkaje në listë. Shkruam përbërësit thelbësorë, por ama të pabujë (1) ngaqë pa ta nuk mund të kihet sistem. Disa nga përbërësit e sistemit tonë, mjetet e programimit, u bënë popullorë për hesap të vet në qarqet e programuesve, por shkruam mjaft përbërës që nuk janë mjete (2). Hartuam madje edhe një lojë shahu, Shah GNU, ngaqë një sistem i plotë lyp edhe lojëra.

Në fillimet e viteve '90 e bëmë tok krejt sistemin, hiq kernelin. E kishim filluar dhe kernelin, GNU Hurd, i cili xhiron përsipër Mach-ut. Zhvillimi i këtij kerneli doli shumë më i vështirë se sa mendonim; GNU Hurd zuri të punonte në mënyrë të besueshme më 2001, por ka ende shumë rrugë derisa të jetë gati për përdorim të përgjithshëm.

Për fat, falë Linux-it, nuk na u desh të prisnim Hurd-in. Sapo Torvalds e kaloi të lirë Linux-in më 1992, ky zinte vendin e fundit të zbrazët te sistemi GNU. Pas kësaj njerëzit mund të ndërthurnin Linux-in me sistemin GNU për të pasur një sistem të plotë të lirë — një version të sistemit GNU që përmbante gjithashtu Linux. Me fjalë të tjera, sistemin GNU/Linux.

Përputhja e tyre, që të punonin mirë tok, nuk qe punë e lehtë. Disa përbërës GNU(3) lypnin ndryshime thelbësore që të mund të punonin me Linux-in. Edhe integrimi i një sistemi të plotë, si shpërndarje që do të punonte “drejt e sa të hapej”, qe punë e madhe. Lypte trajtimin e çështjes se si të instalohej dhe nisej sistemi—problem që nuk ishte zënë me dorë, ngaqë nuk kishim mbërritur në atë pikë. Ndaj, njerëzit që hartuan shpërndarjet e ndryshme të sistemit kryen shumë punë me rëndësi. Por qe punë e cila, për nga natyra e vet, sigurisht që do të bëhej nga dikush.

Projekti GNU mbulon si sistemet GNU/Linux, ashtu edhe sistemin GNU. FSF financoi rishkrimin e zgjerimeve të nevojshëm për Linux-in të librarisë GNU C, e kështu tani janë të integruar më së miri, dhe sistemet më të rinj GNU/Linux përdorin librarinë e tanishme pa e ndryshuar. FSF-ja financoi gjithashtu një fazë të hershme të zhvillimit të Debian GNU/Linux-it.

Sot ka mjaft versione të ndryshëm të sistemit GNU/Linux (shpesh të quajtura “shpërndarje (distro)”). Shumica e tyre përfshijnë software jo të lirë—hartuesit e tyre ndjekin filozofinë që i përshoqërohet Linux-it, në vend të asaj të GNU-së. Por ka edhe shpërndarje GNU/Linux krejtësisht të lira. FSF-ja mbulon infrastrukturë kompjuterike për dy prej tyre, Ututo dhe gNewSense.

Bërja e një shpërndarjeje GNU/Linux të lirë nuk është thjesht punë heqjeje programesh të ndryshëm jo të lirë. Sot, edhe versioni i zakonshëm i Linux-it përmban programe jo të lira. Këto programe janë konceptuar të ngarkohen në pajisjet I/O kur niset sistemi, dhe përfshihen, si vargje të gjatë numrash, në "kodin burim" të Linux-it. Ndaj, pasja e shpërndarjeve të lira GNU/Linux tani nënkupton po aq pasjen e një versioni të lirë të Linux-it.

E përdorni a jo GNU/Linux-in, ju lutemi, mos e ngatërroni publikun duke përdorur emrin “Linux” në mënyrë të dykuptimtë. Linux është kerneli, një nga përbërësit më të rëndësishëm të sistemit. Sistemi si i tërë është në fakt sistemi GNU, me Linux-in të shtuar aty. Kur flisni rreth kësaj ndërthurje, ju lutemi, quajeni “GNU/Linux”.

Nëse doni të krijoni një lidhje te “GNU/Linux” për referencë të mëtejshme, kjo faqe dhe http://www.gnu.org/gnu/the-gnu-project.html janë zgjedhje të mirë. Nëse përmendni Linux-in, kernelin, dhe doni të shtoni një lidhje për referenca të mëtejshme, http://foldoc.org/linux është një URL e mirë për ta përdorur.

Shtesë: Përveç GNU-së, një tjetër projekt ka prodhuar në mënyrë të pavarur një sistem operativ të lirë të ngjashëm me Unix-in. Ky sistem njihet si BSD, dhe qe ndërtuar në UC Berkeley. Nuk qe i lirë në vitet '80, por u kalua i lirë në fillim të viteve '90. Sistemet e lirë operativë që ekzistojnë sot(4) janë, pothuaj me siguri, ose variante të sistemit GNU, ose ndonjë lloj sistemi BSD.

Ndonjëherë njerëzit pyesin nëse edhe BSD-ja është version i GNU-së, si GNU/Linux-i. Zhvilluesit e BSD-së u frymëzuan nga shembulli i Projektit GNU kur e kaluan kodin e tyre si të lirë, dhe në bindjen e tyre ndihmuan thirrje të bëra shprehimisht nga veprimtarë të GNU-së, por kodi në fjalë puqet pak me GNU-në. Sistemet BSD sot përdorin disa programe GNU, ashtu si edhe sistemet GNU dhe variantet e tyre përdorin disa programe BSD; megjithatë, shqyrtuar në tërësi, janë dy sisteme të ndryshëm që kanë bërë përpara ndarazi. Zhvilluesit e BSD-së nuk shkruan ndonjë kernel dhe t'ia shtonin sistemit GNU, dhe ndonjë emër si GNU/BSD nuk do të pasqyronte gjendjen e njëmendtë.(5)

Shënime:

  1. Këta përbërës të pabujë, por thelbësorë, përfshijnë asemblerin GNU, GAS dhe linker-in, GLD, që të dy tani janë pjesë e paketës GNU Binutils, GNU tar, e të tjerë.
  2. Sa për shembull, The Bourne Again SHell (BASH), interpretuesi PostScript Ghostscript, dhe libraria GNU C nuk janë mjete programimi. As GNUCash, as GNOME, dhe as GNU Chess.
  3. Sa për shembull, libraria GNU C.
  4. Pas shkrimit të këtij artikulli, u zhvillua një sistem thuajse-krejt-i-lirë, i ngjashëm me Windows-in, por teknikisht nuk është fare i ngjashëm me GNU-në apo Unix-in, ndaj përnjëmend nuk hyn fare këtu. Shumica e kernelit të Solaris-it është kaluar si i lirë, por nëse doni të nxirrni prej tij një sistem të lirë, veç plotësimit të pjesëve që mungojnë te kerneli, do t'ju duhej edhe ta bënit të hynte te GNU-ja ose BSD-ja.
  5. Nga ana tjetër, përgjatë viteve, qëkur u shkrua ky artikull, Libraria C GNU është përshtatur për disa versione të kernelit BSD, çka e bëri fare të thjeshtë ndërthurjen e sistemit GNU me atë kernel. Ashtu si GNU/Linux-i, këta në fakt janë variante të GNU-së, ndaj edhe quhen, fjala vjen, GNU/kFreeBSD dhe GNU/kNetBSD, në varësi të kernelit të sistemit. Përdoruesit e zakonshëm zor të dallojnë një desktop GNU/Linux nga një desktop GNU/*BSD.

[Logo FSF-je]“Misioni ynë është ruajtja, mbrojtja dhe promovimi i lirisë për të përdorur, studiuar, kopjuar, ndryshuar dhe rishpërndarë software kompjuteri, dhe për të mbrojtur të drejtat e përdoruesve të Software-it të Lirë.”

Free Software Foundation është sponsori organizativ kryesor i Sistemit Operativ GNU. Përkrahni GNU-në dhe FSF-në përmes blerjesh të doracakëve dhe sendeve tona, anëtarësimit në FSF si një anëtar shok, ose duke bërë një dhurim, qoftë drejtpërsëdrejti te FSF-ja ose përmes Flattr-it.

sipër në krye